منوی اصلی
 
تاریخ : دوشنبه 27 مهر 1394     |     کد : 209

دسته بندی روش های تحقیق

روشهای پژوهش را معمولاً با توجه به دو ملاک هدف و ماهیت تقسیم بندی می کنند.

* 1. دسته بندی روش های تحقیق بر اساس هدف

براساس هدف، پژوهش ها به پژوهش های بنیادی و کاربردی تقسیم می شوند. البته برخی معتقدند پژوهش ها بر اساس هدف به سه دسته تقسیم می شوند: تحقیق بنیادی، تحقیق کاربردی و توسعه ای.

1-1 تحقیق بنیادی: پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء، پدیده‌ها و روابط بین متغیرها، اصول، قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری‌ها و نظریه‌ها می‌پردازد و به توسعه مرزهای دانش رشته علمی کمک می‌نماید. هدف اساسی این نوع پژوهش تبیین روابط بین پدیده ها، آزمون نظریه ها و افزودن به دانش موجود در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتی" یک نمونه تحقیق بنیادی است. تحقیق بنیادی می تواند نظری یا تجربی باشد. تحقیق بنیادی نظری از روش‌های استدلال عقلانی و قیاسی استفاده می‌کند و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام می‌شود. تحقیق بنیادی تجربی از روش‌های استدلال استقرائی استفاده می‌کند و بر پایه روشهای میدانی انجام می‌شود .

1-2 تحقیق کاربردی:  پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به منظور بهبود و به کمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، وسایل، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می‌شود. هدف تحقیق کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. برای مثال "بررسی میزان اعتماد مشتریان به سازمان فرضی" یک نوع تحقیق کاربردی است .

* 2. دسته بندی روش های تحقیق بر اساس نحوه گردآوری داده ها  

پژوهش ها بر اساس نحوه گردآوری داده ها به دو دسته تقسیم می شوند:

تحقیق توصیفی و تحقیق آزمایشی

تحقیق توصیفی یا غیر آزمایشی شامل 5 دسته است:

پیمایشی، همبستگی، پس رویدادی، اقدام پژوهی، بررسی موردی

تحقیق آزمایشی به دو دسته تقسیم می شود:

تحقیق تمام آزمایشی و تحقیق نیمه آزمایشی

2-1 تحقیق توصیفی یا غیرآزمایشی

 2-1-1 تحقیق پیمایشی (Survey Research)

در این نوع تحقیق هدف بررسی توزیع ویژگیهای یک جامعه است و بیشتر تحقیق های مدیریت از این نوع می باشد. در پژوهش پیمایشی پارامترهای جامعه بررسی می شوند. در اینجا پژوهشگر با انتخاب نمونه ای که معرف جامعه است به بررسی متغیرهای پژوهش می پردازد.

پژوهش پیمایشی به سه دسته تقسیم می شود:

الف. روش مقطعی (Cross Sectional):گردآوری داده­ها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع زمانی خاص.

ب. روش طولی (Longitudinal):در بررسی پیمایش طولی، داده­ها در طول زمان گردآوری می­شود تا رابطه بین متغیرها در طول زمان سنجیده شود. در واقع این نوع تحقیق به بررسی روند تحول پدیده­ها در طول زمان می­پردازند.

ج. روش دلفی (Delphi Technique):جهت بررسی دیدگاه­های یک جمع صاحبنظر در مورد یک موضوع ویژه می­توان از این تکنیک استفاده کرد.

2-1-2 تحقیق همبستگی  (Correlational Research)

در این نوع تحقیقات رابطه میان متغیرها بر اساس هدف پژوهش تحلیل می­گردد. در تحقیقات همبستگی اگر هدف پیش­بینی متغیرهای وابسته بر اساس متغیرهای مستقل باشد به متغیر وابسته، متغیر ملاک و به متغیر مستقل، متغیر پیش بین می گویند. همچنین وجه تمایز تحقیق همبستگی با تحقیق آزمایشی در این است که در اینجا متغیرهای مستقل دستکاری نمی شوند.

تحقیقات همبستگی براساس هدف به سه دسته تقسیم می شود :

الف. همبستگی دو متغیری:  هدف بررسی رابطه همزمانی متغیرها است به عبارت دیگر میزان هماهنگی تغییرات دو متغیر است. در بیشتر تحقیقات همبستگی دو متغیری از مقیاس فاصله ای با پیش فرض توزیع نرمال و محاسبه ضریب همبستگی پیرسون استفاده می شود.

ب. تحلیل رگرسیون:  در تحلیل رگرسیون هدف پیش بینی یک یا چند متغیر ملاک براساس یک یا چند متغیر پیش بین است. اگر هدف بررسی یک متغیر ملاک از یک متغیر پیش بین باشد از رگرسیون ساده استفاده می شود. اگر بررسی یک متغیر ملاک بر اساس چند متغیر پیش بین باشد از رگرسیون چندگانه (Multiple) استفاده می شود. اگر همزمان چند متغیر ملاک براساس چند متغیر پیش بین بررسی شود از رگرسیون چند متغیری (Multivariate)  استفاده می شود .

ج. تحلیل کوواریانس: در برخی بررسی ها هدف بررسی مجموعه ای از همبستگی های دو متغیر و یا متغیرها در جدولی به نام ماتریس همبستگی یا کوواریانس است که با پیشرفت در زمینه نرم افزارهای آماری میسر شده است. تحلیل عاملی و حل معادلات ساختاری از این دسته هستند .

2-1-3 تحقیق پس رویدادی  (Ex-Post Facto)

به تحقیق پس‌رویدادی تحقیق علّی_مقایسه‌ای نیز گفته می شود. تحقیق پس رویدادی به تحقیقی گفته می شود که پژوهشگر علت احتمالی متغیر وابسته را مورد بررسی قرار می دهد. چون متغیر مستقل و وابسته در گذشته رخ داده اند، لذا این نوع تحقیق غیر آزمایشی را تحقیق پس رویدادی می گویند . در روش تحقیق پس رویدادی پژوهشگر با توجه به متغیر وابسته به بررسی علل احتمالی وقوع آن می پردازد. به عبارت دیگر تحقیق علّی_ مقایسه ای گذشته نگر بوده و سعی بر آن دارد که از معلول به علت احتمالی پی ببرد.

2-1-4 اقدام پژوهی (Action Research )

اقدام پژوهی در زمره روش های تحقیق توصیفی است. هدف این دسته از پژوهش ها، توصیف شرایط یا پدیده های مورد تحقیق است و با استفاده از اقدام پژوهی می توان موقعیت های نامعین ملموس را مشخص کرد و در بهبود آن کوشید. اقدام پژوهی بر استدلال عملی استوار است نه بر استدلالهای فنی. جنبه های عملی اقدام پژوهی چنان است که آن را برای انجام استراتژیک یک اقدام مناسب می سازد. اقدام پژوهی شامل چهار مرحله است:

مرحله اول تشخیص و برنامه ریزی. مرحله دوم اقدام برای رفع مشکل. مرحله سوم مشاهده به منظور نمایان ساختن میزان تغییرات انجام شده جهت رفع مشکل و مرحله چهارم تحلیل و تعدیل است.

2-1-5 بررسی موردی (Case Study )

هدف کلی در مطالعه موردی مشاهده تفصیلی ابعاد "مورد" تحت مطالعه است و تفسیر از دیدگاه کل گراست. از این رو مطالعه موردی بیشتر به روش کیفی و با تأکید بر فرایندها و درک و تفسیرآنها انجام می شود. پژوهشگر مطالعه موردی به انتخاب یک " مورد" پرداخته و آن را از جنبه های بی شمار بررسی می کند.  مورد چنان انتخاب می شود که نمایان کننده وضعیت یا حالت کلی تحت مطالعه، یا مثالی از پدیده های منظور نظر باشد که پژوهشگر می خواهد درباره آنها به درک عمیقی دست یابد.


2-2 تحقیق آزمایشی (Experimental research )

تحقیقات آزمایشی به دو دسته تقسیم می شوند: تحقیق تمام آزمایشی و تحقیق نیمه آزمایشی

روش آزمايش روش دقيق مشاهده علمى است كه بطور كلى بيش از روش هاى ديگر تحقيق با علوم ساختمند ارتباط دارد. آزمايش اساساً شامل 1) عمل و 2) مشاهده  نتايج آن عمل است. در اين روش، محقق، گروهى آزمودنى را براى اجراى آزمايش انتخاب مى كند. سپس متغيرى را بر آنان وارد مى سازد و به مشاهده تأثير آن متغير بر گروه آزمايشى مى پردازد. تحقيق آزمايشى روشى نظام دار و منطقى براى پاسخ دادن به پرسش پژوهشى است. «اگر اين كار تحت شرايط كنترل شده اى انجام گيرد چه خواهد شد؟» آزمايش كنندگان، محرك، رفتار يا شرايط محيطى را دستكارى مى كنند، پس چگونگى تأثير آن را در تغيير وضعيت و يا رفتار آزمودنى مورد مشاهده قرار مى دهند . دستكارى آنها دقيق و منظم است. آنها بايد از عوامل ديگرى كه بر نتيجه كار اثر مى كند آگاه باشند و آنها را به گونه اى كنترل نمايند يا از ميان بردارند تا بتوانند بين عامل دستكارى شده و آثار مشاهده شده رابطه اى منطقى برقرار سازند.

پژوهش آزمایشی به منظور بررسی روابط علت و معلولی طراحی شده است. این روش ما را قادر به شناسایی روابط علی می سازد  زیرا به ما امکان می دهد تحت شرایط کنترل شده، اثرات تغییر نظامدار یک یا چند متغیر را مشاهده کنیم. روش آزمایشی به سبب توانایی در شناسایی علیت، روشی علمی در حل مسئله بشمار می آید.

منابع
 
بازرگان، ع (1376). روش­های تحقیق در علوم رفتاری، انتشارت آگاه، تهران

 حافظ­نیا، م، ر(1382). مقدمه­ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، انتشارات سمت، تهران، چاپ هشتم

خاکی، غ، ر(1378). روش تحقیق با رویکردی به پایان نامه نویسی، کانون فرهنگی انتشارات داریت، تهران، چاپ دوم

دواس،دی،ای.(1383). پیمایش در تحقیقات اجتماعی، (نائینی.ه، مترجم) تهران: نشر نی:1991

ساروخانی، ب (1382). روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اقتصادی، تهران، چاپ هشتم

سرمد، زهره و دیگران(1378). روش های تحقیق در علوم رفتاری، انتشارات آگاه، تهران، چاپ دوم


مدیریت کارگروه امور پژوهشی